1

njia inayoweza kueleweka si Njia ya Milele
jina linaloweza kutajwa si jina la kudumu

isiyo na jina, ni asili ya mbingu na dunia
yenye jina, ni mama wa vyote vilivyo hai

usitame tamaa, utaona uzuri wa siri
ukitegemea tamaa, utaona mipaka tu

hizi mbili, kutoka kwenye asili moja
zina majina tofauti
lakini zote zinatoka giza moja:
giza juu ya giza, mlango wa mambo yote ya ajabu

jinsi ya kuelewa uhalisia wa kila kitu:
maneno ni kama vimbunga, havishikii siri
asili isiyo na jina ni fumbo la mbingu na dunia
kilicho na jina kimefungwa ndani ya fremu ya maneno
lakini kiini cha kila kitu, kwa jina lolote
ni mbegu moja ya ukweli

tamaa hutufanya tushindwe kuelewa
yule asiyeguswa na tamaa atafahamu kiini cha yote
kilicho fichwa katikati ya maumbo mengi ya bahati nasibu

kutoka kwa maneno hadi kiini cha yote
hapo ndipo Njia ya Maajabu
njia inayoyachukua mito, ardhi, na upepo
inayofumbua hekima ya dunia katika upole wake wa asili

2

je, jema au baya —
si chochote ila jina tulilopeana
tunapokiita kitu
tayari tumekipimia mipaka

uzuri huishi tu
pale palipo na ubaya wa kulinganishwa
kifo tunakitambua
kwa kukosekana kwa uhai

ndefu na fupi
huonekana kwa uhusiano
tukitambua kilicho chini
ndipo dhana ya juu huzaliwa

sauti huhitaji sauti nyingine
ndipo muziki huamka
na hivyo
zamani hufuata sasa
sasa humzaa yajayo

kwa hiyo mwenye hekima
huchagua kutotenda —
na katika kutotenda, yote hutendeka

hufundisha bila maneno
hufuata njia bila sauti
huumba bila kumiliki
hutenda bila kutegemea

bila msukumo
mabadiliko huzaliwa kama mvua juu ya ardhi
na anapokamilisha
hapandi mbegu ya kiburi

ndiyo maana
heshima na upendo
havimwachi kamwe

3

wakati maarifa hayapewi heshima
ni nani atabishana kwa sababu ya kuwa sahihi?

wakati vito havivutii macho
ni nani atakuwa mwizi kwa sababu ya thamani?

wakati hakuna kitu cha kutamani kinachoonekana
ni nini kingetikisa mioyo ya watu?

ndiyo maana mwenye hekima
anaposhika hatamu za uongozi
huwalisha watu chakula
huwavisha nguo

lakini hupunguza tamaa zao
hunyamazisha kiu ya maarifa yanayochochea
hulegeza mapenzi ya kushindana
hupooza moto wa tamaa

wenye kujua
waachwe wasiwachochee watu
kwa maana ni kutotenda pekee
kunakoleta utulivu na amani

4

si rahisi kuipa Dao jina
kilicho bila mwili ndicho chanzo cha vitu vyote

ni tupu, lakini haina mwisho katika kujidhihirisha
haina umbo, lakini ndiyo mzizi wa maumbo yote

haina kina kinachoonekana
lakini humo hutoka sababu za matukio yote

hakuna kitu halisi cha kuilinganisha nayo
yote yaliyopo ni kama chembe ya vumbi karibu nayo

mng’ao wa Dao, uelewa wake wa ndani, na msisimko wake
haya hufanana tu na machafuko ya asili yenyewe

hutangulia mwanzo wa kila mwanzo
sijui ni nani au nini kilichoiumba —
au kama iliundwa kamwe

5

Ardhi na Mbingu hazitetemeki kwa mateso ya watu
asili haiegemei huruma wala upendeleo

haiigeuzi njia yake ya zamani
kwa ajili ya walio katika shida
huendelea tu na mwendo wake wa milele

ndivyo pia mwenye hekima:
akifuata sheria za Asili
haoni faida ya huruma kama kanuni ya kutawala
huthamini maisha ya watu
kama sehemu ya mwendo wa kawaida wa dunia

kuna vitu ambavyo matumizi yake hutegemea utupu:
kama filimbi
kama mfumuo wa mkono wa fundi chuma

kadiri utupu unavyoongezeka
ndivyo uhuru wa mwendo unavyoongezeka
kadiri mwendo unavyoongezeka
ndivyo manufaa yanavyokua

ndivyo pia nafasi kati ya Mbingu na Ardhi:
kama filimbi
kama mfumuo wa fundi
ni nzuri kwa sababu ya utupu wake

kwa kweli
si vyema kukaa tukijadili haya kwa muda mrefu
katika kila jambo
ni hekima kushika kipimo

6

ukitafuta asili ya Mbingu na Ardhi
unakuta Lango — msingi wa kuwepo

ndani ya lango hilo
kuna mizizi ya kuzaliwa kwa mwanzo wa mwanzo

ng’ambo ya lango
kuna utupu

lango ni mpito
kutoka “huenda ikawa” kwenda “iko” —
tendo la uumbaji lisilo na wakati, la milele

kutoka katika utupu
hakuna mpaka wala mwisho wa matumizi
kujitokeza kwake ni tele, hakichoki

ni kama uzi unaovutwa bila kukatika
hutumika daima
wala hauishi

7.1

ni kwa sababu Ardhi na Mbingu
hazijijali wenyewe
ndiyo maana hudumu bila kukoma

ndivyo atendavyo mwenye hekima:
hajiweki mbele
ndiyo maana hupatikana mbele

hajishikii maisha yake kwa wivu
ndiyo maana siku zake huwa nyingi

anayetaka kwenda mwisho
hukuta yuko mbele
anayethubutu kuachia
ndiye hupata

asiyeogopa kupoteza
hukutana na furaha
asiyejibeba mwenyewe
bahati haimwachi

7.2

ni kwa sababu hawajishughulishi na nafsi zao
ndiyo Mbingu na Ardhi hudumu bila kukoma

ndivyo pia hutenda mwenye hekima:
anajiweka nyuma
ndiyo maana hupatikana mbele

asiyeshikilia sana maisha yake
huishi muda mrefu

yule anayekubali kuwa wa mwisho
ndiye anayefika kwanza

anayethubutu kuachilia mali na faida
ndiye anayekutana na furaha

asiyelinda nafsi yake kwa hofu
bahati haimgeuki
haimtoroki

7.3

ni kwa sababu hawajishughulishi na nafsi zao
ndiyo maana Mbingu na Ardhi hudumu bila kukoma

ndivyo atendavyo mwenye hekima:
anajiweka nyuma
ndiyo maana hupatikana mbele.

hajishikii maisha yake kwa wivu
ndiyo maana siku zake huwa nyingi

anayekubali kuwa wa mwisho
ndiye anayefika kwanza

anayethubutu kuachilia
ndiye hupata furaha

asiyeogopa kupoteza
bahati haimtoroki

8.1

maji ni mfano wa heshima ya juu:
hunufaisha wote
hutafuta utulivu

hayapiganii cheo
hayagombanii heshima
hushuka mahali pa chini
palipodharauliwa na watu

njia yake
ni njia ya Dao

tazama maji:
unaona uso wako
mtiririko wake
ni mkondo wa Dao

ndivyo alivyo mwenye hekima:
huishi kwa urafiki na wote
hukaa kwa unyenyekevu

maneno yake ni ya kweli
uongozi wake ni mtulivu
hutenda kwa wakati
huchukua kazi zilizo ndani ya uwezo wake

mpole kama maji
hufuata ukimya
ndiyo maana
makosa na shida
humpita pembeni

8.2

unyenyekevu wa Maji
bora zaidi ni kufanana na maji
yanayowafaa wote bila kujitokeza
yakikalia sehemu za chini zisizotamaniwa
ndiyo maana yanakaribia Dao

katika makao, yanastawi mahali pazuri
katika moyo, huzama kwenye kina
katika ushirika, huwalea upendo;
katika maneno, hua wa kweli
katika utawala, hufanya kazi kwa utulivu
katika kutenda, hufanya kwa wakati
katika hatua, huzingatia uwezo

kwa kuwa hayapingani
haitinguki na hitilafu yoyote

9

jua wakati wa kusimama
mtungi haujazwi kupita mdomo wake

utajiri ukizidi
hauwezi kulindwa

upanga uliokolea ukali
huchoka mapema

kujivuna kwa mali au cheo bila kipimo
huialika shida nyumbani

ukimaliza kazi yako
ondoka

hiyo ndiyo sheria ya asili
njia ya Dao

10

ukijiweka pamoja ndani yako
mwili, moyo na roho kuwa kitu kimoja
utaweza kubaki kamili

ukikituliza pumzi yako
utaweza kuwa kama mtoto tena

ukiyasafisha macho ya kuona
utaepuka ujinga na kosa

ukiwapenda watu wako kwa unyofu
na ukiwa juu yao kwa jukumu
utaweza kuongoza bila hila

ukiwa kama Mama wa milele
ukitoa uhai au mauti
utaweza kubaki mtulivu

ukielewa ulimwengu mzima—

lisha, lea, fundisha
bila kumiliki

tenda
bila kutarajia malipo

ongoza
bila kutafuta heshima

hapo
ndipo fumbo la De
linadhihirika

11

gurudumu hufanya kazi
kwa sababu ya tundu lake

mtungi ni udongo
lakini matumizi yake
ni utupu ulio ndani

nyumba hujengwa kwa kuta
lakini huishiwa
kwa nafasi iliyo wazi

hivyo ndivyo ilivyo:
kile kilichopo
hutengeneza umbo
lakini utupu
ndio unaotoa matumizi

12

rangi nyingi hudhoofisha macho
sauti nyingi huchosha masikio

ladha nyingi
hupunguza hisia

burudani nyingi
huichosha moyo

tamaa ikizidi
huondoa amani

hazina nyingi
huzaa makosa

lakini mwenye hekima
havutwi na mapambo
huchagua kilicho msingi:
chakula cha mwili
utulivu wa ndani

13

aibu na sifa hutusumbua kwa kiwango kimoja
kadiri unavyojithamini zaidi, ndivyo hofu inavyoongezeka
unapojipa thamani na bei, unaanza kuogopa
kwamba jina lako jema linaweza kupotea
na ukianguka katika hali mbaya
hofu ya watu huwa kali sana

lakini pasipo kuwepo kwa “orodha ya bei”
na bila kujali sana maoni ya wengine
kuna faida

ukijiinua katika mawazo yako juu ya dunia
kwa kweli unazidi kuitegemea
lakini kama badala ya kujitumikia wewe mwenyewe
utaweka maisha yako katika kuwahudumia wanadamu
ukiikubali dunia nzima kama ilivyo
utapata upendo na uaminifu wa watu

kwa maana dunia — kwa asili yake —
hujiweka yote mikononi mwa yule
asiyejitenga nayo kwa nafsi yake

14

mipaka ya hisia katika kuifahamu Dao huleta mipaka hii:
haiwezi kusikika — iko nje ya ukingo wa sauti
haiwezi kuonekana — iko nje ya upeo wa macho
haiwezi kuguswa — iko nje ya mguso wa vidole
ikiwa imeunganishwa, haiwezi kufafanuliwa
wala kuelezwa kwa mafundisho yoyote ya sayansi

kupanda kwake hakuleti mwanga
kushuka kwake hakusababishi giza
hicho kisicho na jina ni cha kudumu
na daima hurudi katika kutokuwepo
umbo lisilo na umbo, taswira isiyo na yaliyomo
kisicho wazi, cha ukungu — majina yote hushindwa

yeyote anayesimama mbele yake hawezi kuona uso wake
wanaofuata nyuma yake hawawezi kupata mgeuko
sheria yake huunganisha nyakati zote
yule anayeshikamana nayo huutawala wakati wa sasa
na hushuhudia vyanzo vya dunia

sheria hii huitwa uzi wa milele wa Dao

15

watu wa Dao wa kale waliingia kwa kina
katika asili ya mambo
hata asiyejua njia hiyo
huwaona kwa shida
ndiyo maana ninaweza tu kuchora picha
ya mienendo yao
ambapo mtazamo wao wa dunia ulijionyesha kwa nje

walitembea maisha kwa upole mkubwa
kama kuvuka mto juu ya barafu nyembamba
walikuwa waangalifu sana
kama waliokuwa wakingoja hatari
hawakuwa wajanja — walikuwa rahisi kama mti wa porini
walijiweka kama wageni, wenye heshima
walikuwa laini kama barafu ya machipuko
wapokezi kama nyumba inayomngoja mgeni mpendwa
lakini pia hawapenyi
kama mafuriko ya matope yashukayo kutoka milimani

kwa wengi walibaki kutoeleweka
lakini yaliyochanganyika waliweza kuyafanya wazi
walikaa katika kutotenda
na watu waliwasaidia kufanikisha juhudi zao
walishikamana na Dao bila kuyumba
wakapunguza tamaa na matamanio
wakiridhika na kidogo
waliishi kwa amani hata katika umaskini
hawakutafuta kuumba jipya

16

nikihifadhi akili yangu katika utulivu kamili
nafikia ombwe la mwisho, lisilo na mipaka

katika kimya natazama:
vitu vyote huota, hustawi katika mwendo wa maisha
kisha hurudi polepole kwenye asili yao

kurudi huku ni kurudi kwenye utulivu na ombwe
hilo ndilo hatima ya kila kitu, bila uchaguzi wa mwisho

mzunguko huu wa kurudi daima
unaitwa sheria ya kudumu
kuitambua ni kupata mwanga wa ufahamu
kuisahau husukuma mtu kuelekea machafuko

anayekubali sheria ya kudumu
huona haki ya maumbile ikidhihirika
hii ndiyo sheria ya juu inayouongoza ulimwengu

isiyo na mwili, isiyoharibika
Dao hudumu milele —
haifi haishi mwisho

17

asiyewaamini watu wake
hastahili kuaminiwa
uongozi wake huwa dhaifu
na watu humdharau

wapo watawala wanaotawala kwa hofu
huonekana kufanikiwa kidogo
lakini mafanikio ya kweli hukua
kwa upendo na heshima

kiongozi bora zaidi ni yule
ambaye karibu hajatambulika
hasemi sana, hajionyeshi
hufanya kazi, hufikia lengo

na watu husema kwa utulivu:
“yote yametokea yenyewe”

18

watu wanapopoteza njia ya Dao ndani yao
jamii huwalazimisha sheria kutoka nje

mtu asipoishi tena kwa dhamiri
hukumbushwa wajibu wa kiraia na wa kifamilia

kanuni zinapobuniwa kwa ujanja wa akili
hufuata unafiki, dharau, na upinzani

katika familia yenye migogoro
hotuba hujaa maneno ya “wajibu”

na katika nchi isiyo na utulivu wa kweli
hutakwa uzalendo, utii, na kufuata sheria

19

kama kusingekuwa na hekima ya kujionyesha
wala elimu ya kujitukuza
watu wangekuwa na furaha mara mia zaidi

kama kusingekuwa na wataalamu
wanaotengeneza vitu kwa tamaa
wala wafanyabiashara
wanaofanya faida kuwa sheria ya maisha
hakungekuwa na msingi wa uhalifu

kama kusingekuwa na maadili yaliyolazimishwa
na sheria nyingi
ambazo mataifa huweka juu ya kila mtu
watu wangerudi
katika maelewano ya asili ya familia

yote haya yanaweza kusemwa kwa neno moja:

kilicho bora kwa mwenye hekima
ni urahisi

kipande cha mti
alama ya mkono
kitambaa kisafi

aache ubinafsi
aachane na tamaa kubwa
aishi bila kutafuta zaidi

20

siku hizi na nyakati zote
mwenye hekima hubeba mzigo wa hekima

ni mbali kweli kati ya heshima na dharau?
ni kubwa kweli tofauti ya wema na uovu?
yule anayesababisha hofu kwa watu
huishi pia katika hofu yake mwenyewe

katikati ya sherehe nipo peke yangu
natembea polepole bila shughuli
nayapokea mambo bila kuyashika
kama mtoto aliyezaliwa sasa hivi
macho wazi, moyo ukiwa na mshangao

sitafuti chochote
natazama dunia bila matarajio
iko wapi nyumba nitakayopata amani?
sioni kama nitaifikia
ninaelea bila msaada
kama jani dogo kwenye mto

kutafuta mafanikio ni jambo la watu wote
mimi nimesimama pembeni
wanasema mimi ni mjinga
sina jambo la kuonyesha
wengine wana maoni juu ya kila kitu
wana uhakika, hawana shaka

mimi peke yangu natembea gizani
mchana na usiku
nimekuwa kimya tangu kuzaliwa
mambo yaliyo wazi kwa wote
kwangu hayana majibu
kama usingizi mzito
chini ya bahari ya maisha

watu wote huangaza kwa vipaji
wanakwenda walikokusudia
mimi nasogea bila mwelekeo
kama wimbi lisilo na hamu
kama upepo unaopita juu ya bahari

sishiriki mambo ya kawaida ya wanadamu
nanyonya kimya kimya
ziwa la Mama Asili

21

Dao huweka mipaka ya De
na De huchipuka kutoka Dao
kama mti kutoka ardhini

Dao yenyewe ni fumbo la ajabu
njia ya maajabu ndani ya dunia
kimya kinachobeba maana

haieleweki, haijashikika
lakini ndani ya ukungu wake
picha za vitu vyote zimefichwa
ndani ya giza lake la upole
maisha yetu yamehifadhiwa
ndani ya giza lisiloonekana
hulala mbegu za kuwapo

humo kuna cheche ya ukweli
uwezekano wa kuwa halisi
asili yote hujieleza humo
kama hadithi ya wazee
inayoendelea bila mwisho

tangu nyakati za kale hadi leo
watu wamejaribu kuieleza:
kuipa jina, kuifanya iwe karibu
isiwe ya ajabu sana kwa masikio

si kwa kuimiliki
bali kuielewa
si kuifunga kwa maneno
bali kuitumia kama fimbo ya kutegemea
katika kuelewa
chanzo cha vitu vyote

22

kilichojeruhiwa hubeba mbegu ya kurekebishwa
kilichopinda, kwa muda, hujinyosha
kilicho tupu pekee kinaweza kujazwa
kilicho cha zamani hufungua nafasi ya upya
upungufu hubeba nafasi ya kupata
na ziada mara nyingi huleta hasara

kinyume hukutana
na kuwa kitu kimoja

haya ndiyo mfano
ambao mwenye hekima huufuata katika mwenendo wake:
hajijionyeshi, lakini huonekana
hashikilii maoni yake kwa nguvu, lakini huwa sahihi
hajisifu, lakini hupendwa na watu
anapokea mamlaka bila kujivuna
hashindani na yeyote
ndiyo maana hana mpinzani

je, methali ya kale haikuwa sahihi:
«kilichopunguka huhifadhi chembe ya ukamilifu»?

kubali mwendo
kwa maana katika kubadilika
ndimo kunakoishi ukamilifu

23

upepo mkali wa asubuhi hupita haraka
na mvua kubwa pia haitaendelea kwa muda mrefu
asili, katika kila neno lake, ni mwepesi na wa kujitahidi
na binadamu anapojijumuisha nayo
je, si lazima aheshimu neno lake
na asiongee sana kuhusu mambo muhimu?

yeye yeyote anayehesabu maisha yake kuwa huduma kwa Dao
ana imani kwenye njia yake
na njia hiyo humjalia uthibitisho
yeye anayehesabu maisha yake kuwa huduma kwa De – wema
huweka haki ndani yake mwenyewe
na kama jibu kutoka kwa maisha, atakutana na furaha

na wale wanaoona maisha kama njia ya hasara na majaribu
hesabu ya kosa mara moja ni yao
na hawa hawawezi kuibuka bila hasara yao

imesemekana zamani, karne nyingi zikipita:
«kila mmoja atapewa kulingana na imani yake»

24

kukaa juu ya vidole vya miguu
si rahisi, wala si thabiti
kupanua hatua mno — hutaenda mbali kwa muda mrefu
kujionyesha hadharani — hutaona heshima wala upendo
kujiinua kwa kiburi — hutaipata heshima yoyote
kushambulia kwa ujanja — mafanikio hayatafika
kwa kiburi — huwezi kuwa kiongozi

viumbe vyote vinavoishi hujiepusha na mambo yasiyo ya lazima na vurugu
ukipenda kuishi kwa njia ya Dao — nenda pamoja nao, kwa ukweli

25

kutoka usiyo na mpangilio ulio kamili
Yeye alizaliwa kabla ya ardhi na mbingu
kimya kimya, kama aliye peke yake!
anatosha kuwa mwenyewe na milele
Yeye anaendelea kuzunguka, hakipotezi chochote
kwenye kila tukio huingia bila mipaka
Yeye huzaa kila kitu kilichobaki

sijui jina lake
na ishara ya «dao» ndiyo itamwelezea
na ikiwa ni lazima nimpe jina
nitamwita «mkubwa»
ina maana gani «mkubwa»?
ni kubwa mno kwa fikira
hapa unaonekana umemuelewa lakini... yeye yuko mbali sana
na mara kwa mara anaturudisha kwenye kutoelewa

basi je, kitu kidogo cha utambuzi
kinaweza kuelewa kinachokuwa kikubwa hivi?

ndiyo, dao haina mipaka
na hakuna mipaka kwa ukuu na sheria zinazotoka dao
na hakuna mipaka, vitu vingi vya dunia vinavyofanya kazi chini ya sheria hizi
lakini bado kwa utambuzi hamu si dhaifu

na mwanadamu ana uwezo wa kuelewa ulimwengu wa mwili
kwa sababu miongoni mwa nguvu kubwa hayako mahali pa mwisho
na katika utambuzi wa vitu, sheria za mbingu hufunuliwa mbele yake
na huanza nazo, kuelewa nini hiki dao

na akili hubaki ikiuliza:
«je, yeye mwenyewe ni nani?»

26

uzito wa mzizi hushikilia wepesi wa mmea
utulivu wa mmea hutawala msukumo wa matawi
na hulinda mwendo wake dhidi ya dhoruba ya upepo

mwenye hekima akikutana na muujiza njiani
haachi mzigo wake, wala hausahau
hata uzuri wa ajabu haumshawishi
hatupi uzito wake, wala hakimbii kuufuata

hivyo basi, mtawala asipofahamu:
kuwachukia na kuwadharau watu wake huleta anguko
utulivu wa watu ni mzizi wa utawala imara
mtawala aende wapi mizizi ikikatika?
ushindi na mafanikio yakikusanywa kwa ajili yake pekee — ni bure
kutembea kwa fujo, mamlaka huteleza mkononi mwa jua

27

yule ajuaye kutembea
haachi alama za nyayo
yule ajuaye kusema
hasambazi maelezo mengi

mpango ulio kamili zaidi
ni ule usioonekana
mwenye hekima akiunganisha vitu
hatumii kamba
lakini hata baada ya miaka elfu
huwezi kuvivunja

akiifunga milango
hatumii kufuli
lakini funguo hazitaweza kuifungua

ndiyo maana mwenye hekima
huishi na mlango wazi
hukutana na kila mmoja kwa imani na moyo
yeyote ajaye
hapokei kukataliwa

awe katika shida
au katika kukosa imani
awe binadamu
au mnyama
kila mmoja hupata msaada

ndiyo maana hufundisha
anayetamani kujifunza
na katika hilo
hupata furaha na heshima

lakini hafungi nafsi yake kwa mwanafunzi
na huepuka vifungo vinavyozidi kuwa vizito
na mwanafunzi pia
ili aendelee kukua
hapaswi kumpa mwalimu heshima kupita kiasi

kwa maana
maarifa yasiyo na hata tone la kosa
ni chemchemi yenye ukarimu
ya kuchanganyikiwa na upumbavu

hili peke yake
linaweza kuitwa ukweli wa kweli

28

ukifahamu nguvu ya kiume
usisahau upole wa kike ulio ndani yako
uwe kama bonde kati ya vilima viwili
ukikaa katika kivuli cha vyote
ndipo utaweza kuiona dunia nzima
kama mtoto mchanga anayetazama kwa mshangao

ukifikiria mwanga
usisahau giza
kila “ndiyo” hubeba “hapana”
kila kauli hufuatiwa na iliyo kinyume chake
kila fimbo ina ncha nyingine
na wewe mwenyewe ni mfano wa migongano hiyo

ukikumbuka tofauti hizi
katika kila hali
utaepuka misukosuko mingi
na hekima yako haitakuwa na mipaka

ukifikiria heshima na mafanikio
usisahau uwezekano wa kudharauliwa
uwe kama njia ya kupita
inayounganisha unyenyekevu na fahari
kusimama juu ya mojawapo si rahisi
lakini kubaki katikati
hudumisha busara na adabu

hapo utaweza kuwa wa asili
kama mbao isiyochongwa

kama kipande cha mti
kinachoruhusu kukatwa na kufanyiwa kazi
ili kiwe na matumizi
ndivyo mwenye hekima hutumia tofauti za upinzani
katika mawazo na matendo yake

lakini kilicho kikubwa kweli
ni kimoja, kimeungana
hakigawanyiki
wala hakitenganishwi

29

dunia yetu ni nzuri, kama chombo cha ajabu
imejaa siri za maisha na hatima zetu
je, inaweza kutwaliwa kwa nguvu?
yule anayetamani kuimilikisha dunia
mwishowe hupoteza
ndivyo ilivyokuwa daima

mabadiliko ya dunia hayaishi kamwe
ndiyo maana haiwezi kutawaliwa kwa mkono wa juu
anayeshika mamlaka kwa nguvu
baadaye atajikuta akitii
anayepumua kwa uhuru
atajikuta akibanwa
mwenye nguvu atakuwa dhaifu
kila kilichojengwa kitakuwa magofu
mtekaji hatadumu na alichokitwaa

mwenye hekima hulitambua hili moyoni
hajizidishii kujiamini
na kwa busara huacha tamaa na pupa

30

mtawala anapomuuliza mwenye hekima:
ni utawala gani ulio mwema?
na ufalme ulingane vipi na Dao?
jibu lake halisifii nguvu ya jeshi
kwa kuwa asili ya vurugu
huirudia vurugu

mahali majeshi yalipopita
magugu hukua
na baada ya vita
hufuata miaka ya uharibifu
njaa
na huzuni

kwa hiyo mwenye hekima
hachagui vurugu kwa hiari
huipokea tu inapokuwa haina njia nyingine
hushinda kwa kujilinda
si kwa kutamani ushindi

akipata alichohitaji
haendelei kufukuza
akishinda
haingii katika majivuno
hanyimi wengine mali
hafanyi ushindi kuwa baraka
wala haitumii kuimarisha mamlaka

kwa maana anayepanda kwa nguvu
anayejikusanyia ushindi kwa msukumo wa juu
atapungua nguvu
na hatimaye ataanguka
huu ni mwisho wa yule
asiyeheshimu sheria ya Dao

31

silaha ya vita — ni ishara ya kutisha
huzalisha hofu, chuki, na kifo
huhusishwa na mkono wa kulia
yule aliyeelewa Dao
anachukia kushika silaha mikononi

katika siku za amani
mwenye hekima humshauri mtawala
atawale kwa utulivu kwa mkono wa kushoto
lakini adui akivamia
na siku za hatari zikifika
nguvu itajibiwa kwa mkono wa kulia

katika amani — heshima kwa mkono wa kushoto
katika migogoro — heshima kwa mkono wa kulia
mkono wa kushoto hukumbusha siku njema
na maisha ya utulivu
mkono wa kulia ni alama
ya nyakati za giza zinazokuja

silaha ya vita — ni ishara ya kutisha
na mtawala mwenye hekima
ataitumia tu pale
asipokuwa na njia nyingine
kwa utulivu wa moyo atashinda
bila furaha
bila sherehe

ni nani angeweza kusherehekea
sababu iliyosababisha vifo vya watu?
yule anayefurahia ushindi
hatapata uelewa miongoni mwa watu

mtawala anapopokea maandamano ya ushindi
waliokuu kwa cheo husimama upande wa kulia
waliodogo kwa vyeo — upande wa kushoto
mpangilio huu wa heshima
unafanana na ibada ya mazishi

kwa maana waliopotea vitani
huleta huzuni na uchungu tu
na hata washindi
husimama kama walinzi wa mazishi

32

Dao hufanana na mbao asilia iliyo kamili
haitajwi kwa majina
wala haigawanywi vipande
kwa sababu
hata katika udhihirisho wake mdogo kabisa
haipo katika uhusiano wa utegemezi
kwa ile iitwayo jumla
inalingana na yenyewe
kubwa kwa kipimo chake chenyewe

kama badala ya watawala
na aina zote za mamlaka
kanuni hii ingeweza kutumika katika jamii
pasingenihitajika tena kulazimisha
kila mmoja angeona faida ya wote
kuwa faida yake binafsi
na kwa kujitawala
watu wangepata furaha

si mchele
bali umande wa asali
ungekusanywa kwa urahisi mashambani
Ardhi na Mbingu
zingechangamana katika muungano wa mshangao
lakini ndoto hii ni nzuri — na bure
kwa maana mpangilio mwingine
umejiweka miongoni mwa watu

msingi wa mpangilio-vurugu huu ni mgawanyiko
na utofauti wa sifa mbalimbali
na kilele cha mchakato huu ni majina
kila kitu hupewa jina
pamoja na ufafanuzi wake
kwa kulinganisha na vingine
kama vipande vya mbao vilivyopigwa msasa
na kupakwa rangi kwa mapambo
tofauti za vitu huonekana wazi

majina, kama vile tofauti
ni rahisi katika matumizi ya kila siku
na muhimu kwa vitendo
lakini kuna hatari
ya kupoteza hisia ya ukamilifu wa dunia
ndiyo maana ni busara
kujua mipaka katika kubuni maneno mapya
kwa maana tofauti za maneno
mwishowe huangukia katika kitu kimoja

mito mbalimbali hutiririka kana kwamba ni tofauti
lakini ukiifuata safari yao hadi baharini
utaona kwamba hakuna mgawanyiko katika mtiririko
kuna maji moja tu
vivyo hivyo Dao
katika matumizi yake yasiyo na idadi
hubaki Moja
milele

33

ukigusa nyuzi za siri
katika nafsi ya mwingine —
wewe ni mwenye hekima

ukielewa kivuli
kilichomo moyoni mwako —
roho yako imejaa mwanga

ukifahamu ladha ya ushindi
juu ya wengine —
wewe ni shujaa mwenye nguvu
lakini nguvu yako huongezeka maradufu
ukijishinda mwenyewe

ukiridhika na ulivyo
na kwa yote uliyo nayo —
wewe ni tajiri
lakini roho inayotamani kukua
huimarisha msimamo
kwa mafanikio mapya

usipopoteza lengo lako
katika safari ndefu
siku zako zitakuwa ndefu pia

na ukiondoka duniani
bila kufutika katika kumbukumbu —
si mwili wako
bali roho yako
itakaa hai
kwa maelfu ya miaka

34

Dao hufanana na mto
uliovimba kwa maji ya masika
haina mipaka
haina kushoto wala kulia

ndani yake kuna viumbe wasiohesabika
wengi wao hata hawajui Dao ipo
wote huzaliwa kutoka kwake
na mwishowe hurudi kwake

Dao huumba vyote:
kisicho na uhai, mimea, na viumbe hai
haitarajii malipo
huulisha ulimwengu kwa nguvu ya uumbaji
bila kumlazimisha yeyote kuitii

haina tamaa
wala kusudi binafsi
jambo ambalo katika macho ya wengi
huonekana kama udhaifu au “umasikini”
uso wake ni mtupu, hauna hila

lakini Dao huukusanya ulimwengu wote ndani yake
humkubali kila mmoja bila kumkataa yeyote
haitangazi yenyewe kuwa bwana wala mmiliki
na kwa hilo
hutupa mfano wa ukubwa wa kweli

35

anayeshika njia ya Dao
huzuia mabaya na huleta utulivu
viumbe vyote husonga daima
vikitafuta amani

chakula na furaha
ndivyo humfanya msafiri kusimama

Dao yenyewe si chakula
haiwezi kuonwa, kunuswa, wala kuonja
lakini anayejifunza kuchota furaha kutoka kwake
hatakosa chanzo cha furaha milele

36

kabla ya kubana, panua
ili kudhoofisha, ruhusu nguvu ikue
ili kuharibu, ruhusu kukua
ili kuchukua, anza kwa kutoa

huo ndio hekima
ambayo kwayo udhaifu hushinda nguvu

kama samaki hahitaji kuacha maji ya kina
ndivyo dola haipaswi kufichua mbinu zake

37

Dao hudumu katika kutotenda
lakini hakuna jambo linalobaki bila kukamilika

kama watawala wangefuata hilo
ulimwengu ungechanua wenyewe

lakini mtu akipinga mabadiliko ya asili
na kutamani kuongeza visivyohitajika
tamaa hiyo lazima izuiwe
na kurejeshwa kwenye unyenyekevu wa asili

asili haina jina
na haijeruhiwi na tamaa
ndiyo maana iko katika amani

kwa kutokuwa na tamaa binafsi
utulivu hujitokeza
na chini ya mbingu
utaratibu hujipanga wenyewe

38

wema wa juu haujitangazi
ndiyo maana ni wema wa kweli

maadili ya juu hayana msukumo wa makusudi
lakini hakuna yanayobaki hayajatendwa

huruma ya juu hutenda kwa moyo
bila kutarajia shukrani

haki ya juu inalazimisha mpangilio
adabu ya juu hufunga yote kwa taratibu
na huwalazimisha wasiokubali kwa hiari

Dao ikipotea, De hubaki
De ikipotea, ubinadamu hubaki
ubinadamu ukipotea, sheria hubaki
sheria ikipotea, desturi tupu hubaki

desturi ni ganda tupu la imani
ndipo ujinga huanza
na vurugu hukaribia

ndiyo maana mwenye hekima
hachagui ganda bali kiini
hachagui ua bali tunda

39

vitu vilivyodumu kwa muda mrefu
hujitahidi kuwa kamili
mbingu hutamani uwazi
ardhi uthabiti
maji hutiririka na kujaza mito
viumbe huzaa vizazi vipya bila kuchoka

mtawala hulinda umoja wa nchi
kwa kuwa mfano wa maadili kwa watu wake

kupoteza umoja huleta hatari:
mbingu hupasuka kwa radi
ardhi hutetemeka
mito hukauka
viumbe hutoweka bila vizazi

mtawala asipokuwa na maadili ya juu
utawala wake uko hatarini
kwa maana cha chini ndicho msingi wa cha juu
watu ndio nguzo ya mamlaka

kujidharau kwa maneno
hakuletei heshima ya kweli
ni njia ya kupoteza hadhi

gari likivunjwa vipande
halisafiri tena
kila kitu kina thamani
katika ukamilifu wake

usijione jiwe la thamani kupita wote
wala usijione huna thamani kabisa

40

mwendo wa Dao
hutokana na kurudi kinyume

ndani ya udhaifu
ndimo nguvu ya mzunguko ilipo

vitu vyote hutokana na kuwepo
na kuwepo hutokana
na kutokuwepo

41

mwenye hekima akisikia kuhusu Dao
hujitahidi kuishi kulingana nayo
mtu wa kawaida huipenda kwa muda
kisha huiacha
mpumbavu huicheka
lakini bila kicheko
Dao isingekuwa Dao

yasemekana si bure:
aliyejaa nuru huonekana kama mgeni
ayeona njia iliyo wazi
huonekana kama aliyepotea
aliyefika juu kiroho
huonekana kama aliyeshuka chini
mtu safi sana
huonekana mpotovu machoni pa watu

mifano ya mkanganyiko huu ni mingi
kwa kuwa ukamilifu mkuu
huamsha kwa watu hisia ya upungufu
mara ngapi wema wa juu
hushukiwa kuwa udanganyifu!
katika dunia inayobadilika
ni vigumu kuitambua kweli

kikubwa huvuka mipaka ya ufahamu wa kawaida
pembe za mraba mkubwa haziwezi kubainishwa
zawadi kubwa huchukua muda mrefu kusubiri
sauti kali sana haisikiki
sura kuu ya Dao haina umbo wazi
haina jina
imejificha kama hewa

na hata hivyo
Dao huumba mwanzo wa vitu vyote
na huongoza michakato yote
hadi ukamilifu

42

Dao ni moja
ndiyo msingi wa umoja wa dunia
lakini ukiutazama kwa karibu umoja huo
kila kitu kina misukumo miwili
inayopingana

kuna pande mbili
zinazobadilika daima
na kuna nguvu ya tatu
inayosababisha mabadiliko
utatu huu
ndio pumzi ya dunia
na msingi wa vitu vyote

kila kilicho hai
hubeba ndani yake yin na yang
na kwa nguvu ya qi — pumzi ya uhai —
huundwa maelewano ya muunganiko
furaha ya uwiano na ridhaa

watu wanaopitia shida na mateso
hutamani kuonekana wenye furaha
machoni pa wengine
hawapendi kuitwa walioshindwa
lakini wenye mamlaka
waliojaa bahati na mali
husema kwa makusudi:
“sisi ni maskini”
“hatufanikiwi”

kilicho chini hutamani kupanda juu
kilicho juu hutafuta kujishusha
aliyepata nafasi kwa nguvu
huogopa nguvu ikimrudia
“Maisha magumu hunifundisha”
anasema
“na kile ninachotoa kwa dunia
ndicho nitakachopokea”
Hapo ndipo maana ya methali
inaonekana

43

kilaini hushinda kilicho kigumu
kisicho na umbo
hupenya kisicho na nafasi
mwenye hekima hutambua hili
na hutumia kutotenda

mafundisho yake hayahitaji maneno
lakini ni wachache duniani
wanaokubali kanuni hii
na kuifanya njia ya maisha

44

ni kipi kilicho karibu zaidi na mwili:
jina au uhai?
kipi ni cha thamani zaidi:
uhai au mali?

je, si kweli kwamba
kupata wakati mwingine
ni kugumu kuliko kupoteza?
kadiri mtu alivyo na mali, sifa na umaarufu mwingi
ndivyo anguko lake linavyokuwa kubwa
kadiri hisia zinavyozama maisha
ndivyo hesabu inavyokuwa nzito

anayejua kipimo
hujiepusha na aibu na taabu
na huishi maisha marefu

45

kile kilicho karibu na ukamilifu
huonekana kama kasoro
utimilifu usio na mwisho
huonekana kama tupu
sanaa kuu huonekana dhaifu na isiyo na ustadi
hotuba inayotafuta usahihi
huonekana kama kigugumizi
ndani ya kinaya
uzuri wa kweli wa maneno
hupenya moja kwa moja

inajulikana:
mwendo hushinda baridi
na utulivu hupooza joto lililozidi
wakati dunia inapoleta fumbo
katika msukosuko wa hisia
utulivu na uwazi wa mawazo
huangaza mwanga wa kuelewa

46a

nchi itakapotumia dao na de
farasi huchanganya samadi shambani kwa amani
nchi isipotumia dao na de
farasi wa vita huvuma mitaani kwa hasira

tamaa zisizo na mipaka ni hatari kuliko majanga
tamaa ya mali zaidi huleta maangamizo kuliko hasara
matamanio yasiyo na kipimo ni baya kulini wizi
furaha na raha ni kwa asiyetafuta mapato
mapato yanayozidi mahitaji ni ufujo tu

46b

nchi inapofuata Dao na De
farasi hulima mashamba kwa amani
nchi ikiacha Dao na De
farasi wa vita hujaa mitaani

hakuna janga kubwa kuliko tamaa isiyo na mpaka
hakuna hasara kubwa kuliko kutotosheka
hakuna kosa kubwa kuliko kutamani zaidi

anayejua “inatosha”
huishi kwa amani

47a

kujua ulimwengu hauhitaji kwenda mbali
anayeenda mbali hujua kidogo
siri yote iko hapa sasa
mbele ya macho yako, karibu kidogo
mwenye hekima hahitaji kufungua madirisha
kuelewa njia ya mbingu
hahitaji kuona nje
yeye ni bila mwonekano wa vitu
anawachagulia majina sahihi
anamaliza yote bila kitendo, bila shida

47b

si lazima kusafiri mbali kujua dunia
anayekimbia mbali hujua kidogo

bila kufungua mlango
mwenye hekima hujua Mbingu
bila kutazama nje
huona Njia

kadiri anavyojua zaidi
ndivyo anavyotenda kidogo
anatimiza bila juhudi
anafanya bila kitendo

48a

anayejifunza anaongeza hazina ya maarifa
anayeshika dao, yote aliyojua hupotea
mpaka hapo hakuna haja ya kitendo
na hivyo anafikia hali ya kutotenda
kutotenda kweli hakiachi kazi bila kukamilika
bila kitendo na jitihada, hushinda ulimwengu bila kujisukumua
lakini haifai kujaribu kumlazimisha mwengine

48b

anayejifunza, huongeza kila siku
anayeshika Dao, hupunguza kila siku

hupunguza hadi kutotenda
na katika kutotenda
hakuna kisichokamilika

ulimwengu hushindika bila kusukumwa
ukijaribu kuudhibiti —
hautaufikia

49a

hatuwezi kuona sifa zilezile ndani ya mwenye hekima
zinabadilika, zinaboreshwa katika kushirikiana na watu

kukutana na watu wema, yeye ni mwema
anaitikia wabaya kwa wema
hivyo anaendeleza wazi na uzuri moyoni
anawaamini wanao stahili imani
pia anawakutana na wasio stahili kwa imani
hivyo anaongeza usafi wa roho bila kudai kutoka mwingine

kutoka kwa roho za watu, anakusanya vito au takataka tu
havichagui kati ya wema na wovu
anaangalia ulimwengu kama mtoto
bila kuhukumu, bila kuchagua
yote huyeyushwa moyoni kuwa de safi

49b

mwenye hekima hana moyo wake binafsi
huchukua mioyo ya watu kama moyo wake

kwa mwema — yeye ni mwema
kwa asiye mwema — bado ni mwema
hivyo De hukua

huwaamini wanaoaminika
na hata wasioaminika hupewa imani
hivyo uaminifu hukua

mwenye hekima huutazama ulimwengu
kama mtoto mchanga —
bila hukumu, bila upendeleo

50a

tayari kuzaliwa na kuingia ulimwenguni
kila mtu ana wakati unaokwisha
kati ya watu kumi, watatu tu wanaotimia
na watatu wengine wako mwishoni mwa njia
wanne wengine wanakimbilia kifo
na hii kwa sababu wanataka kuishi mno

lakini watu wanasema:
yule aliyegundua uelewa wa mwisho wa maisha
anaweza kuepuka mashambulizi ya wanyama
na silaha za watu
mwili wake hauna mahali pa pembe ya kifaru
wala kucha ya chui
mshambuliaji hawezi kuingiza kisu
kwa sababu kifo hakina msingi wa kuingia

50b

watu huingia maishani
na hutoka maishani

wengi hukimbilia kifo
kwa sababu wanang’ang’ania kuishi

lakini anayejua jinsi ya kuishi
hakutishiwi na wanyama
wala silaha za watu

kwa nini?
kwa sababu kifo
hakimpati mahali pa kushika

51a

Dao haichoki kuumba vitu vyote katika ulimwengu
na de yake inashughulika kuviletea chakula, malezi na uponyaji
katika ulimwengu wa mwili, vitu hupata msingi wa umbo lao
na katika mazingira na hali ya ukuzi wao
kupata ukamilifu kumejikita

kwa sababu hii, ulimwengu uko tayari kufuata Dao
na kila kipindi de inapojitokeza hupata upendo na heshima
ya kiasili, si kwa amri wala sharti
hivi ndivyo mwendo wa mambo ya asili unavyokuwa
kwa sababu Dao kwa kila kitu anachoumba
kwa neema ya de yake huleta:
kumkumbatia, kumlea, kumlisha na huruma
na kumlinda dhidi ya maadui

kuumba bila kushikilia
kuumba bila kuwa na kiburi
kutawala bila kudhibiti, kusimamia bila kukataza
kanuni hizi
ni lazima kuzishika kila wakati
yule anayetaka kuwa na De

51b

Dao huumba vitu vyote
De huvilisha, huvilinda, huvikuza

vitu hupata umbo
mazingira huwalea
De huvikamilisha

hakuna kinacholazimishwa
heshima hutokea yenyewe

kuumba bila kumiliki
kukuza bila kutawala
kuongoza bila kubana —
hii ndiyo De kuu

52a

kila kitu kina asili yake ya zamani
ambayo inaweza kuchukuliwa kuwa sababu yake
baada ya kuelewa sababu, gundua matokeo yake
katika kufahamu matokeo, kumbuka: kulikuwa na sababu
na basi hautaogopa hatari

wote wanajua kwamba kwa kutuliza hisia
na kufunga milango ya ulimwengu
kila mtu ataishi maisha bila matatizo
lakini kutoacha kushikilia misukumo
na kuchukua jukumu kana kwamba ni ziada ya hisia
hautaweza kuachana na shida hata kufa

uwazi wa fikira unakusaidia kuona mambo yasiyoonekani
kwa nguvu ya fikira, utaweza kushikilia kinachokukimbia
katika kutambua asili, tumia mwanga wa akili
ili kurudisha uwazi wa kuelewa ukamilifu wa ulimwengu
na sehemu zake zilizo katika ushawishi wa kila mmoja
na huwezi kujiletea wala mwingine madhara
hiki ndicho hasa kinachoitwa «Kushika Kudumu»

52b

kila kitu kina chanzo
ukikijua chanzo
utaijua mwisho

shika chanzo
na hutaogopa hatari

funga mianya ya tamaa
punguza msisimko —
maisha yatakuwa laini

ukifungua milango bila mipaka
hutapumzika hadi mwisho

kuona kidogo ni mwanga
kudumu ni nguvu
hii ndiyo kuitwa
Kushika Kudumu

53a

mtu anayeingia kwenye Njia Kuu
aliyeanza kutembea humo hataachana na njia
anaogopa yule ambaye mwenyewe anapotea
Njia ya Dao ni pana na moja kwa moja, haina mipindo
lakini watu wanapendelea njia nyembamba

watawala katika majumba mazuri
kwa kiburi chao hawaoni
kwamba mashamba ya nchi yao yamejaa magugu
hakuna mkate wa kutosha kwa watu
wenye kujivika vito hukimbilia mwendo
baada ya starehe na kuridhika mbalimbali
si kwa bahati mbaya wanachukiwa
huitwa wizi na majivuna
wao wako kinyume na Dao

53b

njia Kuu ni rahisi na wazi
lakini watu hupenda njia potovu

watawala huishi anasa
wakati mashamba yamejaa magugu
maghala tupu
nguo za kifahari mwilini

hii si Dao
ni wizi unaojipamba

54a

kujenga ukuta ulichukua miaka mia
kubwa sana juhudi za kuuangusha
sio rahisi: kukimbia kutoka kwa uhusiano uliokolea
tamaduni ya kuheshimu baba zao imekuwa kwa vizazi daima
lakini nani ana De? Anayejaribu kujiboresha
mwenye De ya ziada ni yule anayeboresha familia yake
mwenye kuboresha mji wake: De yake ni nguvu sana
De inayotoa matunda: kwa msaada wake nchi hujengwa
aliyebarikiwa na De tele ni yule anayedai kuboresha ulimwengu wetu

ukiwa umepima moja tu ya sheria hizi
utaweza kuona kikamilifu kitu unachotunza

kwa kujaribu kufikia kikomo chako
utaweza kujichungulia kwa shauku
katika kuanzisha ukamilifu katika familia utaona familia katika mwanga mpya
katika jaribio la kurekebisha mji au nchi
utaelewa zaidi
na kama unataka kurekebisha ulimwengu
utajua yote

kwa mimi ulimwengu umefungua siri
kwa sababu nimepitia njia hii

54b

kilichojengwa imara
hakibomolewi kwa urahisi

De ikikuzwa ndani ya mtu — ni kweli
ikikuzwa katika familia — huzidi
katika mji — huenea
katika nchi — huimarika
katika dunia — huwa kamili

ninajua hili
kwa kuishi ndani yake

55a

yule aliye na De ni kama mtoto aliyezaliwa
mtoto anabarikiwa na ulimwengu
kimaumbile wanyama pori, ndege na nyoka humlinda
hata kama ni mdogo na dhaifu, ana uwezo maalum wa kuishi
yeye ni mfano wa ukamilifu
bado hajui siri ya mahusiano ya kijinsia
ana makelele mchana kote bila uchovu
amejaa ulinganifu na daima anafaa

ulinganifu kwa mwenye hekima: ni kushika kudumu
kutambua kudumu: ni mwangaza
maisha yaliyojaa wasiwasi na mazingatio
kwa matamanio ya fursa, mafanikio na utajiri
huwapa mtu muda wa furaha
lakini yanachoma nguvu zaidi
ijapokuwa njia hii nzuri, haihusiani na Dao
baada ya ukuaji mkubwa huja kukauka
kutoshika Dao hukaribisha kifo

55b

mwenye De kamili
ni kama mtoto mchanga

hakumdhuru mnyama wala sumu
ni dhaifu, lakini salama
hajui hila
ndiyo maana yuko kamili

kujua kudumu ni hekima
kukimbiza raha ni kuchoma nguvu

kile kinachokua kupita kiasi
huanza kukauka
hii si Dao

56a

yule anayejua: hahitaji kueleza
na yule anaeleza: yeye mwenyewe hasikii maneno yake

unapotimiza kuzima moto wa hisia
kuifunga mlango kwa ulimwengu wa nje
kuachana na vitu unavyopenda
kupunguza ukali wa hisi
kubadilisha mng'ao wa maisha kwa mwangaza tulivu
na kukomesha mawazo yasiyo na maana
utashinda, ukifikia umoja wa siri na ulimwengu

mwenye hekima aliyefikia hapa, si rafiki wala adui wa mtu yeyote
hana ukaribu na kitu chochote, wala hakatai chochote
hatendi mema wala hahusababishi maovu
yeye ni mpole kwa dhihaka au sifa
kwa upotevu au kupata mali
na kwa hivyo ulimwengu wote
humtendea kwa heshima na kuinua hima

56b

anayejua husema kidogo
anayesema sana — hajui

punguza makali
changanya mwanga
ondoa makelele ya ndani

mwenye hekima
hana adui wala rafiki
hasifiwi, hakashifiwi
hapotezi, hapati

ndiyo maana
ulimwengu humheshimu

57a

nchi hutawaliwa kwa taratibu zilizowekwa
mtazamo usio wa kawaida unamsaidia mwanasiasa kushinda vita
lakini mtu anaweza kutawala ulimwengu wote
ikiwa tu yuko katika kutotenda

kweli, kuongeza aina zote za makatazo
kwa kawaida husababisha ongezeko la maskini
kadiri serikali inavyolinda makatazo kwa nguvu
ndivyo idadi ya silaha inavyoongezeka
na matatizo katika nchi yanaongezeka
elimu husababisha uvumbuzi hatari
na kadiri sheria na kanuni zinavyokuwa ngumu
ndivyo uhalifu unaokua utakuwa mkubwa

kwa hivyo kiongozi, ikiwa ni mwenye hekima atazingatia
kuwa akiepuka harakati kali
kila kitu kitabadilika kwa uzuri peke yake
kila upotovu huelekea kujirekebisha
anaposhika amani mwenye mamlaka
watu wengi wanapata nafasi ya kujinufaisha
wakati serikali haiwakatalii wala haiwadhiliki
kama kiongozi atadhibiti matamanio yake na shauku zake
watu wake wataanza kurudi katika afya ya asili

57b

nchi hutawaliwa kwa utulivu
vita hushindwa kwa ujanja
ulimwengu hutunzwa kwa kutotenda

kadiri sheria zinavyoongezeka
ndivyo wizi unavyoongezeka

mwenye hekima husema:
“nitanyamaza — na watu watajirekebisha
nitapumzika — na mambo yatatulia”

58a

kwa mamlaka laini, raia wana moyo wazi
ukali husababisha ujanja tu
mwanzo wa furaha umefichwa ndani ya mateso na taabu
na mizizi ya msiba unaofuata
imezikwa katika mafanikio
mzunguko huu wa kutokuwa na mwisho utaongoza wapi?
yote yaliyo sahihi yatageuka bila shaka
vitu vyema vyote vimekataliwa kuwa laana
na mapotovu ya kibinadamu, makosa, na kukosekana kwa ufahamu ni ya milele

kwa hivyo kiongozi mwenye hekima ni imara lakini sio mkatili
yeye ni moja kwa moja, mwaminifu, mwenye moyo wazi, anaelewa udhaifu wa wengine
akishika maadili, yuko mbali na kutovumilia
ana lengo, lakini hafikii lengo kwa gharama yoyote
kwa njia yoyote hawezi kuchanganyikiwa na mwanga wa maarifa

58b

utawala laini huzaa uaminifu
ukali huzaa hila

ndani ya furaha kuna mbegu ya huzuni
ndani ya mafanikio kuna kivuli cha kuanguka

mwenye hekima
ni thabiti bila kuwa mkali
mwangaza bila kung’aa

59a

ili kuwaongoza watu kwa mujibu wa sheria za asili
kiongozi lazima aonye kujizuia katika matendo yake yote
kukabiliana na kuzaliwa kwa matokeo yanayopingana
ili kuepuka matokeo mabaya
katika kila hali anahitaji usaidizi ili kuimarisha de yake
kisha upinzani dhidi ya nia zake hautazuka
basi hataweza kupinga kile anachofanya:
huo utakuwa mamlaka bila kizuizi cha nje
ambayo uhalisi wa busara unaweza kuzingatia

kuna mfanano wa nchi na ujazi:
inaunganisha watu waliotengwa kwa umoja
kwa madhumuni ya kuendelea kuwapo kwa aina
kiongozi anapoelewa hii
anachukua wajibu wa kimatoto mabegani mwake
kwa hivyo mamlaka yake ina mizizi imara na nguvu
ataweza kupanua maisha ya ulimwengu
na kuona na kutabiri siku zijazo

59b

kujizuia ndiko msingi wa utawala
kujizuia huimarisha De

De ikijaa
hakuna kinachopinga

nchi ni kama chombo cha uzazi
ikihifadhiwa kwa utulivu
huleta uhai mrefu

60a

kutayarisha chakula kitamu kutoka kwa samaki mdogo, mtu ana uwezo
wa kuchangia sana kwa ustadi wa kazi na subira
na hii ni kweli kwa nchi katika suala la usimamizi
wakati kiongozi katika usimamizi wake anatafuta jinsi ya kuungana na dao
basi roho za haraka, kutovumilia, udogo, dharau na kupuuza maelezo
hazitaingilia kati kukamilisha kazi yake, na kushika njia
na yeye mwenyewe hatawasababishia madhara raia wake
bali atakuwa de ya pamoja inayowaimarisha wote

60b

kuongoza nchi
ni kama kupika samaki mdogo —
usimsumbue sana

ukifuata Dao
roho mbaya hazina nguvu
wala watu hawaumizani

De huwalinda wote

61a

tunajua: barabara zote zinaelekea Dar es Salaam
kila ufalme mkubwa ni mahali pa kukusanyika
kama mtiririko wa vijito vingi vinavyokutana mtoni
na maji yote yanayoelekea bahari kubwa
vivyo hivyo, watu ni tofauti katika tabia na mwenendo
wakiupata katika nchi kitovu cha umoja
hivyo wakaunda kiumbe kimoja

tunaweza kupata mfanano wa ufalme katika udhaifu wa mwanamke
kwa kulipa kipaumbele kwa masilahi ya nje
kwa kushinda kwa kutii mwanzo wa kiume
na utulivu wake ni mwingiliano unaonyonya
yeye daima hushinda kwa udhaifu nini nguvu ya kiume

kwa nchi kubwa, uhusiano wake na jirani mdogo mwenye utata
inatosha kuwa mtulivu ili kumnyonya polepole kwa wakati
na baada ya nchi ndogo kujisalimisha kwa kubwa
inapokea miundombinu mipya
kwa vyovyote vile ukubwa wa jumla huongezeka kwa majirani wawili

na kila mtu anashinda, anapata umoja
nchi kubwa inapata raia wapya
na watu wa nchi ndogo wanapewa fursa
ambazo hazikujulikana kwao kabla
hivyo kila mtu anapata alichotaka tu
hivi ndivyo unyenyekevu unavyoongoza kwa ukubwa

61b

nchi kubwa hushinda
kwa kushuka chini

kama bahari
inavyopokea mito yote

unyenyekevu hushinda nguvu
ukimya hushinda makelele

hivyo wote hunufaika

62a

Dao inawakilisha kiini cha ndani cha matukio na vitu vyote
kuna msaada wa mwanga, «mzuri» na «mema» kwa giza, «mbaya», «ovu»

nani angethamini maneno mazuri
na ustaarabu wa vitu na matendo mazuri
kila wakati kama tofauti
yeye mwenyewe, hakujua uovu?
katika kutoka tajiri kwa jumba la kifalme
ambalo kinaambatana na maafisa wakuu
je, sio bora kuthamini mwenye hekima
ambaye kwa unyenyekevu anakaa na kujaribu kujifunza dao?

labda watu wa zamani walimheshimu na kuheshimu dao sana
kwa sababu waliona kipimo cha kweli cha thamani halisi ndani yake
hawakujaribu kukusanya aina zote za hazina
na hawakupoteza uwezo wa kuona ukosefu wao wa ukamilifu
walijaribu bila nguvu kuushinda
na hivyo walichangia kuinuka kwa dao katika himaya ya mbinguni

62b

Dao ni hifadhi ya wote —
wema na wasio wema

maneno mazuri yana thamani
lakini kuishi Dao
ni bora kuliko heshima

watu wa kale
waliithamini Dao
kwa sababu haikuhitaji kulipwa

63a

kupendelea amani, weka kutotenda kwako
na uhisi ladha kwa jambo lisilopendeza
pata katika kidogo, mengi, tazama ndogo kuwa kubwa
na kwa de tulivu, jibu la mashitaka ya hasira
jaribu kuanza ngumu wakati bado iko katika utoto wake
anza mambo makubwa kutoka kwa miche midogo
kwa sababu matatizo yote magumu hutoka kwa mambo madogo
na njia kubwa ndefu inaundwa na hatua ndogo fupi

mwenye hekima hajengi, hafanyi mipango mikuu
na ndiyo maana hasa yanatimizwa kwake
yeyote anayechukuliwa kwa urahisi kwa kazi, atashindwa haraka
yeyote anayeona njia rahisi tu, atapata ugumu kinyume chake
lakini mwenye hekima, kama katika kazi yoyote, daima uko tayari kukabiliana na vikwazo
na haitakusanyika kamwe
hatahitaji kabisa kukabiliana na tatizo lisiloweza kutatuliwa

63b

tenda bila kutenda
onja lisilo tamu
anza dogo kabla halijakuwa kubwa

mti mkubwa hutoka mbegu ndogo
safari ndefu huanza chini ya mguu

mwenye hekima
hashangazwi na kazi
ndiyo maana
hakutani na lisilowezekana

64a

kile kisichojongea ni rahisi kushinda
na kile kisichokubalika — ni rahisi kutawala au kukaa nalo
kile kigumu, ni rahisi kusaga kuwa mavumbi
vipande vidogo vinapeperushwa kwa urahisi na upepo
fanya kazi, shughulika na kile ambacho hakijaonekana bado
weka utaratibu mapema kabla ya mwonekano wa fujo
mwaloni ulio na mduara wa mizingo miwili unakua kutoka kwa mbegu
mnara mkubwa huanza na rundo dogo la udongo
na njia ndefu ya maili nyingi
huanza chini ya miguu yako

anayefanya kazi ataiharibu kesi yake na mwenye tamaa atapata hasara
anayeharakisha kwenye ukingo wa mafanikio atakabiliana na kushindwa kwake
mwenye hekima hatendi, hivyo haanguki kwenye kushindwa
bila kuwa nayo, hapotezi, hakimbii kuwa tajiri
na mwishoni mwa kazi yake na mwanzo wake, daima u mwangalifu
anamaliza jambo hilo kwa ukamilifu na mafanikio
mwenye hekima anawatakia kutotamani
haifurahii kile wengi wanavyothamini
anajifunza kitu cha juu kuliko uelewa
na anarudi kwenye kile watu wanaokiacha bila uangalifu
kwa kusaidia vitu vya asili katika asili
hathubutu kutumia ushawishi juu yao

64b

kilicho kimya ni rahisi kuongoza
kilicho dhaifu ni rahisi kurekebisha

zuia kabla haijaanza
panga kabla haijavurugika

mwenye hekima
hafanyi kwa pupa
ndiyo maana hafeli

65a

wale wa zamani ambao walimuelewa dao kwa ukamilifu
walijaribu kulinda watu wa kawaida rahisi
kutokana na ujuzi wa vitendo vya mamlaka
katika kutojua mbinu za utawala, waliwaacha watu wao
kwa sababu nchi mara nyingi hufilisika
wakati watu wanajua mengi kuhusu mamlaka na kiongozi
kinyume chake: ukuaji wa ustawi katika nchi unaonekana
ikiwa hakuna habari zisizo za lazima na utangazaji ndani yake

kiongozi anayeelewa na kutambua hili ni kweli
yeye ni mfano wa mtu mwenye akili na busara
ili kutekeleza bora
ana uimarishaji kwa fadhila ya juu
na uwezo wake wa kufikiri kwa kina na upana ni ufunuo wa fadhila hii
kwa njia hiyo yeye na de anaweza katika chochote kuona tofauti
na hivyo anajua jinsi ya kurejesha umoja na maelewano kwa ulimwengu wote

65b

watawala wa zamani
hawakuwajaza watu maarifa mengi
waliwaacha wawe rahisi

maarifa yakizidi
hila huongezeka

mwenye hekima
hurudisha urahisi
na urahisi hurudisha Dao

66

mito na bahari hutawala mabonde
kwa sababu daima hushuka chini

yeyote anayetaka kuwa juu ya watu
lazima ajue kuzungumza nao kutoka chini
anayetaka kuwa wa kwanza
ajifunze kusimama nyuma ya wengine

mwenye hekima akifanya hivyo
hawi mzigo kwa mtu yeyote
hata akiwa mbele ya wote
hazuizi njia ya yeyote

watu humsogeza mbele kwa hiari
hawamlaumu katika shida zao
hapigani na mtu yeyote —
ndiyo maana hana wapinzani

67

hakuna kitu kinachodumu milele
kila kitu chenye kipimo
huanza kupoteza thamani yake kwa muda

kilichokuwa kidogo huwa kikubwa
kilichokuwa kikubwa hupungua
hivyo Dao ni kubwa kupita vipimo vyote
hakuna kitu duniani cha kuilinganisha nayo

lakini kuna mambo matatu nayathamini sana:
upendo — huleta ujasiri
kutokutumia kupita kiasi — huleta ukarimu
unyenyekevu — huleta heshima ya watu

kupoteza mizani ya haya ni kupoteza Dao
anayezidisha ujasiri au ukarimu
na kusahau unyenyekevu — huangamia

katika mapambano, upendo hushinda
katika ulinzi, upendo hulinda.
anayependa — mbingu humlinda.

68

shujaa wa kweli hapendi vita
mshindi wa kweli hajipotezi kwa hasira
mkakati mwenye hekima haanzi mapigano
kiongozi mkuu hakatai hata kushushwa

huu ni uwezo wa kushinda bila nguvu
huu ni sanaa ya kuongoza bila kulazimisha
ni kuishi pamoja na Mbingu
Ardhi
na hekima ya waliotutangulia

69

sanaa ya vita yasema:
weka nafasi ya kusonga

ni bora kuwa mgeni kuliko mwenyeji
ni bora kurudi nyuma kuliko kusonga waziwazi
sogeza nguvu bila kuonekana
jiandae bila kuonyesha maandalizi

mfanye adui apige tupu
hii ndiyo kushinda bila kupigana

hakuna adui hatari kuliko yule unayemdharau
ushindi ukionekana rahisi
ni rahisi kusahau kanuni
na kupoteza kilicho cha thamani

wakati majeshi mawili yanapokutana
anayejuta vita — ndiye hushinda

70

maneno yangu ni rahisi
nia yangu iko wazi
lakini watu hawaelewi

kwa sababu maneno na matendo
ni dalili za nje tu
chanzo chake ni mwendo wa ndani wa roho
ambao hauwezi kushikwa wala kufundishwa moja kwa moja

upekee humuinua mtu
lakini pia huleta ugumu katika mahusiano
mwenye hekima hubeba hazina moyoni
lakini watu huona mavazi tu

71

mwenye hekima anajua:
kujua kwamba hujui — ni faida kubwa
lakini asiyejua mipaka ya maarifa
hujiingiza mwenyewe kwenye taabu

maarifa yasiyo na unyenyekevu
huleta maumivu
na ni kwa kuelewa maumivu hayo
ndipo madhara hupunguzwa

hekima ni kuona chanzo cha makosa
kabla hayajatokea
ndiyo maana mwenye hekima
haingii kwenye mitego mingi

72

watu wanapolazimishwa kwa nguvu
kwa jina la nidhamu
matokeo huwa kinyume:
upinzani, chuki, uasi

uongozi unaojengwa juu ya hofu
hauendi mbali
lakini uongozi usiotegemea hofu
hufika juu zaidi

mtawala mwenye hekima
anafahamu nguvu ya mamlaka
lakini haionyeshi, haijigambi
hatamani kuabudiwa
wala kujitukuza

badala ya mapambo
anachagua ufanisi

73

yule asiyejua hofu na kukurupuka
hujiua mwenyewe na wengine pamoja
lakini yule mtulivu, mpole, asiye na kiburi
hata bila hofu —
huokoa wengine, na hupona mwenyewe

wote wawili huongozwa
na nia nzuri
lakini mbingu haina mapendeleo
yanayotabirika

mwenye hekima
hathubutu kutabiri:
nini ni mema, nini ni mabaya
na yatatoa matokeo gani

74

shujaa mwenye nguvu zote
hushindwa na hatima bila mapambano
hatima huja bila kuitwa
na hujibu bila maneno

bila mpango unaoonekana
husuka nyavu zisizoonekana
hakuna anayeweza kuziruka
wala kuzizuia

ndiyo maana mwenye hekima
hashindani na yasiyozuilika

75

kuwatisha watu kwa kifo
hakuna maana
watu wasioogopa kifo
hawataogopeshwa

lakini watu wakishikwa na hofu
na bado sheria ikivunjwa
basi ili mamlaka yasipoteze heshima
vitisho hulazimika kutekelezwa

je, wewe mwenyewe
unaweza kuua
ili kuthibitisha sheria?

yupo Mmoja
anayehukumu daima
anayetoa hukumu
na kuitekeleza

si busara kwa mtawala
kushika shoka
na kujifanya Bwana wa Kifo —
anaweza kuumiza
mikono yake mwenyewe

76

mwanadamu akiwa hai ni dhaifu
ni laini, mnyumbufu, rahisi kujeruhiwa
lakini akifa, mwili huwa mkavu na mgumu

viumbe vyote hupitia njia hii moja:
huanza vikiwa laini na dhaifu
hukamilisha safari vikiwa mifupa mikavu

uolevu na unyumbufu ni alama ya uhai
ukavu na ugumu ni ishara ya mauti

nguvu ya kipumbavu hujikuta katika aibu
mti mgumu hukutana na shoka
kilicho kigumu huanguka
kilicho laini na chenye kunyumbuka huendelea kukua

77

mvutano wa upinde hufanya nini?
hushusha kilicho juu
huinua kilicho chini
hupunguza ziada
hujaza upungufu

ndivyo Dao hutenda
katika kuleta uwiano wa ulimwengu

lakini desturi za watu hupinga Dao:
huchukua kwa maskini
huwapa walionacho tayari

aliyeelewa Dao
hugawana ziada yake na dunia
bila kutarajia msaada
bila kujivuna kwa alilofanya
bila kutafuta sifa au kutambuliwa

78

hakuna kitu duniani kilicho dhaifu na laini kuliko maji
lakini hakuna kinachoshinda kigumu kama maji

hayaepuki mapigo
huyapokea
huyameza
huyapita bila kuacha alama

wote wanajua:
dhaifu hushinda nguvu
laini hushinda kigumu
lakini wachache huishi kwa hekima hii

bure mwenye hekima hukumbusha:
mtawala kamili
ni yule anayechukua aibu ya nchi juu yake
na mizigo ya taifa moyoni mwake

lakini ukweli huu wa kinyume
huchukuliwa kama uongo

79

hasira inapozuiliwa
chuki hubaki moyoni
na baadaye hubadilika kuwa uovu

hakuna wema katika kulazimisha amani

mwenye Dao
huchagua kujifunga kwa wajibu wake mwenyewe
badala ya kudai wajibu wa wengine

yeye huheshimu makubaliano
wengine hutafuta faida tu

Dao haina wapendwa
haina upendeleo

hatima humsaidia
yule anayetekeleza wajibu wake kwa uaminifu

80

nchi ndogo huja ndotoni le
watu wachache majirani wema
maisha yao yametosha
kifo huleta hofu
nchi za mbali hazihitaji

kila kitu kipo hakuna wivu
zana zipo lakini hazitumiki
kuna boti za maji
kuna magari pia
mioyo haitaki safari

silaha zipo kwa ajili ya amani
hakuna tamaa ya kushinda
vitu vipya vyaachwa
hekima yakaa
mila ya baba yarudi

chakula chao ni kidogo lakini kitamu
nguo za nyumbani hunisitiri mwili
maisha yao ni tulivu kama paka jua
na desturi zao haziumizi
nchi ya jirani iko karibu sana
nasikia mbwa wakibweka
lakini siendi
ninaishi hapa
mpaka mwisho
bila kuondoka
bila kurudi
aliyekaa
tayari amefika

81

maneno ya kweli si mazuri
maneno mazuri hayashawishi

ukweli haujapatikana kwenye mabishano
anayebishana nayo hutengana nayo

kuona ukweli hakutokani na elimu
anayedhani kujua yote hana ufahamu

anayekusanya maarifa kwa ujinga si mwenye hekima
mwenye hekima huongezeka kwa kutoa

kama dao ya mbingu inavyotoa bila kuchukua
ndivyo dao ya mwenye hekima
hutenda bila kudai
huumba bila kugombana